Эўропа і апошні з савецкіх магікан :: Хартыя'97 :: Навiны

Ганс-Георг Вік чатыры гады ачольваў місію АБСЭ ў Менску; ейнай мэтай было разьвіцьцё грамадзянскай супольнасьці, дэмакратыі й плюралізму. Да канца 2001 году ён быў вымушаны пакінуць краіну. Сёньня рада АБСЭ ў Вене абмяркоўвае будучыню назіральнае групы; ейны мандат не абмежаваны па часе. З дапамогаю маніпуляцыяў вакол рэферэндуму па асноўным законе прэзыдэнт Лукашэнка разьвітаўся з дэмакратычнай канстытуцыяй, што была прынятая ў 1994 годзе. У прамыслова разьвітай краіне зь дзесяцьцю мільёнамі жыхароў ён усталяваў аўтарытарны рэжым, як гэта было пры камуністычнай партыі ў часы Савецкага Саюзу: кантроль прэзыдэнта й ягонай адміністрацыі за заканадаўчай і судовай уладаю; бюджэт не падлягае кантролю з боку парлямэнту і нават не публікуецца. Абраны парлямэнт заменены прызначаным, а ягоныя паўнамоцтвы моцна скарочаныя, усталяваная манаполія дзяржавы на электронныя й дзяржаўныя друкаваныя СМІ. Асноўныя прадпрыемствы засталіся ў дзяржаўнай уласнасьці і пад дзяржаўным кантролем; мясцовае самакіраваньне замяніла вертыкальная сыстэма кіраваньня.

Расейскай Федэрацыя пагадзілася з ударам, нанесеным па беларускай канстытуцыі; да сёньняшняга дня яна падтрымлівае сыстэму Лукашэнкі, нягледзячы на пэрыядычную напружанасьць у адносінах: ільготныя кошты на прыродны газ і нафту, а таксама набыцьцё беларускіх тавараў, нават калі яны неканкурэнтназдольныя. Цесна супрацоўнічаюць спэцслужбы, узброеныя сілы, цэнтральныя банкі, а таксама прадпрыемствы ваенна-прамысловага комплексу дзьвюх краінаў.

Асноўныя прадстаўнікі апазыцыі падвяргаюцца крымінальнаму перасьледу; некаторыя зьніклі. Ёсьць падставы меркаваць, што да гэтага датычныя дзяржаўныя структуры. Зьнічтажэньне дэмакратычных структураў выклікала вострую крытыку ў Эўропе: Беларусь страціла статус назіральніка на Парлямэнцкай асамблеі Рады Эўропы; Парлямэнцкая асамблея АБСЭ ў 1995-96 годзе пацьвердзіла правамоцнасьць дэмакратычна абранага Вярхоўнага Савету 13-га скліканьня, які разагнаў Лукашэнка; Парлямэнцкая асамблея лічыць, што толькі гэты парлямэнт мае права прадстаўляць інтарэсы Беларусі ў АБСЭ.

Пасьля няўдалай спробы пасярэдніцтва з боку Эўразьвязу і Рады Эўропы ў 1997 годзе АБСЭ вырашыла са згоды менскага ўраду сфармаваць кансультатыўную й назіральную групу ў Беларусі. Група, абароненая дыпляматычным статусам, павінна падтрымліваць разьвіцьцё дэмакратычных установаў і сачыць за захаваньнем абавязацельстваў краіны перад АБСЭ. Ейны мандат не абмежаваны па часе.

За маю 4-гадовую дзейнасьць у якасьці кіраўніка гэтай групы – разам з чатырма іншымі ўдзельнікамі міжнароднай місіі – я вёў з урадам перамовы аб першачарговых кроках на шляху дэмакратызацыі, а таксама прымаў удзел у непасрэдных перамовах аб дэмакратызацыі паміж урадам і апазыцыяй, патрабаваў спыненьня перасьледу палітычных апанентаў і прымяненьня да іх мераў, прадугледжаных крымінальным і адміністратыўным кодэксам.

Мае спробы – у тым ліку ў цяжкіх умовах дзяржаўнага панаваньня — былі накіраваныя на дапамогу палітычным партыям, няўрадавым праваабарончым арганізацыям, прафсаюзам, моладзевым і жаночым арганізацыям. Нашай мэтай было разьвіцьцё структур, якія могуць паўплываць на фармаваньне грамадзкае думкі ў краіне і ўтвараць кааліцыю як для перамоваў з урадам, так і для ўдзелу ў выбарах. Без такой падтрымкі палітычныя й сацыяльныя групы грамадзянскай супольнасьці не маглі адыгрываць актыўную ролю ў разьвіцьці дэмакратычнай альтэрнатывы апарату аўтарытарнай улады. Мы імкнуліся да таго, каб яны навучыліся аказваць палітычны ўплыў на ўрад, як гэта адбываецца ў краінах з разьвітай дэмакратыяй.

Шлях да дэмакратыі ляжыць праз умацаваньне грамадзянскай супольнасьці, ягоных палітычных структур і прысутнасьць незалежных назіральнікаў на выбарах; да гэтай ролі былі гатовыя тысячы дабраахвотнікаў. Агульнаэўрапейскія арганізацыі ацанілі іхныя намаганьні і падвялі вынікі верасьнёўскіх выбараў. Гэты посьпех не павінен прапасьці.

Беларусь этнаграфічна знаходзіцца ў цэнтры Эўропы, але палітычна знаходзіцца на краі кантыненту. Краіна і ейны народ заслугоўваюць лепшай долі. Яны павінны палітычна, эканамічна й культурна належыць цэнтру Эўропы і прымаць паўнавартасны ўдзел у дэмакратычным працэсе. З сёньняшнім рэжымам Лукашэнкі гэта немагчыма.