За ідэалы 25 Сакавіка беларусы змагаліся й у савецкіх канцлагерах :: Хартыя'97 :: Навiны

Мы вельмі мала ведаем пра барацьбу нашых бацькоў і дзядоў за незалежнасьць Бацькаўшчыны. Нядаўна ў Інтэрнэце прачытаў артыкул украінскага дасьледчыка Івана Губкі пра барацьбу ўкраінцаў у бальшавіцкіх канцлягерах. Ёсьць там згадка й пра няўдалае паўстаньне вязьняў у Інце ў 1950 годзе, пра аднаго з кіраўнікоў паўстанцаў беларуса Раманчука. Толькі памылкова было названа ягонае імя — Юльян. На самой справе ён быў Сямёнам (Сымонам). Наш зямляк трапіў у лік 11 кіраўнікоў плянаванага паўстаньня, якія былі расстраляны сталінскімі катамі...

Пра Раманчука вядома няшмат, але й гэтыя нешматлікія факты малююць постаць сьмелага, мужнага і рашучага беларускага нацыяналіста. Ён нарадзіўся ў 1916 годзе на Нясьвіжчыне. Да вайны пасьпеў закончыць Нясьвіжскую настаўніцкую сэмінарыю і польскую падафіцэрскую школу. У верасьні 1939-га ваяваў супраць немцаў, як польскі вайсковец. Вярнуўшыся ў родныя мясьціны, адчуў увагу да сваёй асобы з боку НКВД. Стаў хавацца й на нелегальным становішчы знаходзіўся да чэрвеня 1941-га.

Падчас нямецкай акупацыі Сямён Раманчук стаў беларускім вайскоўцам. Старшы лейтэнант Раманчук служыць у Галоўным кіраўніцтве Беларускай краёвай абароны ў Менску. Разам з іншымі маладымі патрыётамі летам 1944 г. ён адыходзіць на Захад. Пакуль невядома, як Раманчук трапіў у лапы чэкістаў, але адбылося гэта летам-восеньню 1945-га.

На пачатку 1946 года ў менскай турме дзяржбясьпекі Раманчука спаткаў афіцэр БКА Ўладзімер Сіўко. Ён успамінае, як у лютым 1946-га Сямён Раманчук разам з былым савецкім партызанам Кавалёвым уцяклі з турмы і схаваліся ў руінах. Іх знайшлі з дапамогай сабак. Уцекачы адбіваліся ад энкавэдзістаў цэглай і каменьнем. Пасля гэтай няўдалай спробы ўцёкаў Раманчука жудасна катавалі. Ён зьдзейсьніў спробу самагубства, але ахоўнікі выцягнулі яго з пятлі...

Сямён Раманчук быў засуджаны на дзесяць гадоў няволі. Спачатку знаходзіўся ў “бытавых лагерах”, сярод крымінальнікаў. Пасьля яго перавялі ў “Мінлаг” на Інце, дзе ўтрымлівалі толькі палітычных зьняволеных. Тут ён і разгарнуў ажыўленую дзейнасьць сярод беларусаў. Ларыса Геніюш у сваіх успамінах неаднойчы згадвае Раманчука: “Невысокі, каранасты, круглатвары хлапец з душою, адданаю Беларусі. Як жа забыць аб ім? Уцякаў з менскай вязьніцы, у якой чуў, як Кастусь Езавітаў аднойчы ноччу крычаў: “Бывайце, сябры. Я, генэрал беларускі Езавітаў, паміраю, прысуджаны бальшавікамі да найвышэйшай меры пакараньня”... Раманчук пачаў дзейнічаць, ён арганізоўваў пратэст і паўстаньне ў лягеры супраць бязпраўя й зьдзеку, згрупоўваў людзей”.

Тайная інтэрнацыянальная арганізацыя ў “Мінлагу”, у якую ўваходзілі беларусы, украінцы, літоўцы, латышы, расейцы, была запачаткавана ў 1949 г. Быў падрыхтаваны плян паўстаньня, выбраны штаб, сфарміраваны аддзелы, сярод якіх была й група дабраахвотнікаў-сьмертнікаў з 30 чалавек...

Падрыхтоўку паўстаньня спыніў правакатар. Былі арыштаваны дзесяткі вязьняў, а сярод іх і ўсё кіраўніцтва. Сьледзтва ачольваў палкоўнік МГБ Жалцякоў. 15 кастрычніка 1950 года на Інце пачаўся закрыты працэс над 31 вязьнем. 26 кастрычніка быў зачытаны прысуд: 11 чалавек атрымалі расстрэл, у 15 вязьняў тэрмін зьняволеньня быў значна павялічаны. Сярод расстраляных быў і беларус Сямён Раманчук. Ларыса Геніюш назвала яго “наш сьветлы герой”, які жыў толькі для сваёй Радзімы.

І сколькі такіх беларускіх герояў ляжыць у бязыменных магілах на бязьмежных прасторах былой расейскай імперыі? Ахвяруючы сабою, яны набліжалі той сьветлы дзень, калі Беларусь стане вольнай і незалежнай. А што гэта будзе, яны верылі. І гэтая вера дапамагала ім змагацца супраць ворага й не паддавацца яму.

Алег ПАЛЕСКІ, www.autary.iig.pl