Уладзімір Мацкевіч: «Рэжым рухаецца да незалежнасці, а не назад, у Расею» :: Хартыя'97 :: Навiны

Беларуская дзяржава даўно робіць намаганні па кансалідацыі нацыі, канструяванню нацыянальнай ідэі. Заканамерным следствам гэтых намаганняў стала ўвядзенне ў адукацыйную сістэму новай дысцыпліны – ідэалогіі. Праўда, ідэалогія гэтая нацыянальную ідэю сфармуляваць не здолела, фактычна цалкам грунтуючыся на савецкім мінулым як выяве згубленага раю, перамозе ў апошняй вайне як кропцы найвышэйшага подзвігу і напругі нацыі і аб`яднальнай фігуры прэзідэнта як павадыра ў згублены рай у выглядзе “саюзнай дзяржавы”.

З моманту ўзнікнення сур`ёзнага рознагалосся з Расеяй па пытаннях будаўніцтва Саюзнай дзяржавы, як складаецца ўражанне, робіць рознанакіраваныя намаганні, па пошуку іншых, спецыфічных асноў нацыянальнай ідэі. Гэта і лозунг апошніх выбараў «За незалежную Беларусь», і планы па ўніверсалізацыі беларускага правапісу, і некаторы перагляд нацыянальнай гісторыі, і, нарэшце, выступ Лукашэнкі 2 верасня, з нагоды Дня беларускай пісьменнасці на беларускай мове. Пры гэтым у Шклове, дзе гэтае свята праходзіла, усталёўваецца помнік расейскаму генералу, з праграмы па літаратуры выключаюцца беларускія пісьменнікі і нават творы беларускіх класікаў. У якім кірунку вядуцца пошукі нацыянальнай ідэі? Чым гэты кірунак абумоўлены? Дзеля чаго гэтыя выпадковыя і супярэчлівыя пошукі?

На гэтыя пытанні адказвае сайту “Наше мнение” палітолаг Уладзімір Мацкевіч.

– Гісторыя дэтэрмінаваная зусім інакшая, чым прырода. Яна падпарадкоўваецца не прычынным заканамернасцям, а, хутчэй, кіруецца лагічным прытрымліваннем. Гэта азначае, што, сказаўшы «А» рана ці позна давядзецца вымавіць «Б», нават калі гэтага вельмі не жадаецца. Шматлікія беларусы адрозніваюцца ўзрушаючай сарамлівасцю або сарамлівасцю, у прыватнасці і ідэолагі беларускага рэжыму, уключаючы і самога прэзідэнта Беларусі.

Пачынаючы з новага стагоддзя/новага тысячагоддзя, знешне- і унутрыпалітычная арыентацыя Беларусі зведала дастаткова моцныя змены. Узяты курс не тое каб на нацыяналізм, але на самабытнасць, падкрэсліванне сваёй унікальнасці, і, нарэшце, дэкларацыю нейкага адмысловага, унікальнага шляху. Заяўляецца ўнікальнасць гэтага ўласнага шляху, але, пры гэтым, не аб`яўляецца тварэнне нацыі, будаўніцтва нацыі, будаўніцтва дзяржавы. Таму шукаюцца ўсякія эўфемізмы, абходныя шляхі, недамоўкі, абмоўкі і гэтак далей. Я сказаў бы так: пры запазычанні лозунгаў нацыяналізму, сарамлівасць, пра якую я казаў вышэй, усё роўна выяўляецца, і таму сапраўднага кірунку няма, ёсць шараханне. Замест таго, каб дэкларатыўна, пэўна і зразумела растлумачыць, што, як бы там ні было, Беларусь на сёння стала самастойнай (і асуджаная станавіцца і далей) нацыяй і дзяржавай. І адгэтуль выцякае цэлы шэраг задач, якія неабходна выканаць. Не прыдумляць, напрыклад, беларускую рускамоўную літаратуру, не ўпісваць у беларускую літаратуру нейкія імёны і выкрасляць іншыя (гэта, зрэшты, і без мяне добра паказаў Лявон Баршчэўскі ў «Нашай ніве»), а пачынаць ствараць адукацыйны падмурак ведання гісторыі, літаратуры і г.д. На сёння нічога гэтага няма. Адгэтуль і вось такія непаслядоўныя дзеянні. Што тычыцца помніка Зорычу ў Шклове, то сапраўды, – з аднаго боку, гэта расейскі генерал, які з`явіўся ў Шклове менавіта пасля падзелу Рэчы паспалітай, з іншага боку Зорыч – сапраўды культурны герой для гэтай часткі Беларусі. Таму як бы адным рукой робіцца штосьці з гістарычнай памяццю, іншай рукой – гэтая памяць закрэсліваецца.

Тым не менш, непаслядоўнасць рана ці позна давядзецца спыніць. Але на сёння яна спараджае вось такія фантомы. Калі антынацыянальныя прамовы прамаўляюцца на беларускай мове, і наадварот.

Шчыра кажучы, фармулёўка нацыянальнай ідэі здараецца апастэрыёры. То бок, пасля таго, як адбываецца выразная, відавочная пабудова нацыі. Потым тыя, хто рэфлектуюць гэтую з`яву, выводзяць фармулёўку нацыянальнай ідэі. Як правіла, у момант тварэння нацыі, ні ў каго ў галаве не ўзнікае, што неабходная нейкая сфармуляваная нацыянальная ідэя – яна ёсць, яна імі рухае. Уласна кажучы, ідэі крэатыўныя, яны рухаюць людзьмі, па-за залежнасці ад таго, наколькі хораша і паэтычна яны сфармуляваныя. Таму цяпер, замест таго, каб натуральным, нармальным шляхам складаць нацыю, ідзе спроба стварыць, падобна Франкенштэйну, штучнага чалавека, нацыю спрабуюць стварыць з нейкіх штучных кампанентаў, выгадаваць яе ў прабірцы. І таму намагаюцца прыдумаць фармулёўкі, якія могуць узнікнуць толькі апастэрыёры. Ніхто ніколі не ствараў нацыю, фармулюючы гэтыя ідэі. Іншая справа міфы, архетыпы, і гэтак далей. У беларусаў сёння дастаткова міфаў, легенд і архетыпаў, якія прыводзяць людзей у агульны рух. Менавіта таму сённяшні рэжым, нягледзячы на ўсе дэкларацыі, рухаецца да незалежнасці, а не назад, у Расею.